Vượt qua bẫy thu nhập trung bình không đơn thuần là nâng cao tốc độ tăng trưởng, mà là quá trình chuyển đổi về chất của nền kinh tế.

Việt Nam đã bước vào nhóm quốc gia có thu nhập trung bình cao. Vì vậy, chặng đường phía trước đặt ra những yêu cầu phát triển khác về chất so với các giai đoạn trước đây. Những lợi thế từng tạo nên tốc độ tăng trưởng cao vẫn còn giá trị, nhưng khả năng tiếp tục dựa vào chúng để duy trì quỹ đạo phát triển dài hạn đang thu hẹp.

Khi nền kinh tế bước lên nấc thang phát triển cao hơn, năng suất, công nghệ, chất lượng nguồn nhân lực, năng lực đổi mới, sức cạnh tranh của doanh nghiệp sẽ quyết định khả năng tạo ra giá trị mới.

Vượt qua bẫy thu nhập trung bình không chỉ là câu chuyện về nâng cao mức thu nhập. Quan trọng hơn, đó là quá trình thay đổi nền tảng tạo ra thu nhập và của cải quốc gia.

Muốn bước vào nhóm quốc gia có thu nhập cao, nền kinh tế phải hình thành những năng lực mà trước đây chưa có, đồng thời phát triển chúng đủ mạnh để cạnh tranh trên thị trường quốc tế.

Tiếp tục mở rộng những gì đang có có thể giúp nền kinh tế duy trì tăng trưởng, nhưng để chuyển sang trình độ phát triển mới, Việt Nam phải tạo ra những giá trị, năng lực và lợi thế cạnh tranh mới. Đây chính là nội hàm của năng lực chuyển đổi: khả năng chủ động thay đổi nền tảng tăng trưởng trước khi những giới hạn của mô hình cũ trở thành lực cản đối với phát triển.

Từ tích lũy nguồn lực đến nâng cao năng suất

Trong giai đoạn đầu của quá trình phát triển, tăng trưởng thường gắn với khả năng huy động và phân bổ nguồn lực, như lao động, vốn đầu tư, đất đai, hạ tầng, mở cửa thị trường và thu hút nguồn lực từ bên ngoài.

Lợi thế về chi phí, vị trí địa kinh tế và khả năng nhanh chóng tham gia các chuỗi sản xuất khu vực đã giúp Việt Nam duy trì tốc độ tăng trưởng cao trong nhiều thập kỷ.

Những lợi thế này vẫn cần thiết, nhưng khi quy mô nền kinh tế lớn hơn, trình độ phát triển cao hơn, vấn đề quan trọng không chỉ là huy động được bao nhiêu nguồn lực, mà phải là mỗi đơn vị nguồn lực tạo ra bao nhiêu giá trị.

Đây là giai đoạn năng suất trở thành vấn đề trung tâm của tăng trưởng. Vốn được đầu tư vào đâu, lao động được sử dụng trong lĩnh vực nào, công nghệ được ứng dụng ra sao, hạ tầng được khai thác hiệu quả đến mức nào đều ảnh hưởng trực tiếp đến sản lượng nền kinh tế tạo ra. Nguồn lực vẫn là điều kiện cần, nhưng năng suất quyết định hiệu quả chuyển hóa nguồn lực thành giá trị.

Vì vậy, nâng cao năng suất không chỉ là yêu cầu đối với từng doanh nghiệp hay người lao động. Năng suất là kết quả tổng hợp của chất lượng nguồn nhân lực, trình độ công nghệ, năng lực quản trị, chất lượng thể chế, mức độ cạnh tranh, khả năng đổi mới, hiệu quả phân bổ nguồn lực trong toàn nền kinh tế.

Nền kinh tế có thể đầu tư nhiều hơn nhưng chưa chắc tạo ra năng lực sản xuất cao hơn nếu vốn không được phân bổ vào những lĩnh vực có khả năng tạo giá trị lớn. Công nghệ mới có thể được đưa vào sản xuất nhưng chưa chắc nâng cao năng suất nếu doanh nghiệp thiếu khả năng sử dụng hiệu quả, làm chủ và cải tiến công nghệ. Số lượng lao động được đào tạo có thể tăng nhưng năng suất vẫn hạn chế nếu kỹ năng không phù hợp với nhu cầu phát triển.

Do đó, vấn đề không phải là lựa chọn giữa nguồn lực và năng suất. Năng suất chính là thước đo hiệu quả chuyển hóa nguồn lực thành giá trị; năng lực phát triển quyết định khả năng duy trì, nâng cao hiệu quả đó trong dài hạn.

Năng suất không phải là yếu tố tách rời khỏi năng lực của nền kinh tế. Doanh nghiệp có năng suất cao thường gắn với quản trị tốt, công nghệ phù hợp, tổ chức sản xuất hiệu quả và khả năng đổi mới. Ngành, lĩnh vực có năng suất cao thường có nguồn nhân lực chất lượng, hạ tầng đồng bộ, thị trường cạnh tranh và hệ sinh thái phát triển thuận lợi. Quốc gia có năng suất cao thường có khả năng phân bổ nguồn lực hiệu quả, đồng thời tạo điều kiện để những năng lực mới liên tục hình thành.

Vì vậy, trong giai đoạn phát triển mới, mỗi quyết định đầu tư, đào tạo, đổi mới công nghệ, cải cách thể chế cần được đánh giá không chỉ qua quy mô nguồn lực được huy động, mà phải qua năng lực sản xuất, kinh doanh và năng lực cạnh tranh được tạo ra. Đây là sự thay đổi quan trọng trong tư duy tăng trưởng: từ quan tâm chủ yếu đến lượng nguồn lực được huy động sang chú trọng khả năng biến nguồn lực thành giá trị và năng lực phát triển lâu dài.

Năng lực chuyển đổi quyết định khả năng thoát bẫy thu nhập trung bình

Nếu năng suất phản ánh hiệu quả sử dụng nguồn lực và trình độ phát triển của nền kinh tế, thì năng lực chuyển đổi quyết định khả năng hình thành những nền tảng phát triển mới. Đây là một trong những thách thức khó nhất của quá trình vượt qua bẫy thu nhập trung bình.

Các nhà quản lý có thể nhận biết khá rõ những vấn đề cần thay đổi, nhưng nhận biết vấn đề không đồng nghĩa với có khả năng thực hiện thay đổi. Khoảng cách giữa việc nhận biết cần thay đổi và thực sự tạo ra thay đổi là một trong những rào cản lớn của phát triển.

Năng lực chuyển đổi trước hết bắt đầu từ khả năng nhận biết những thay đổi của môi trường phát triển, nhận diện giới hạn của mô hình hiện tại và chủ động điều chỉnh trước khi những giới hạn đó trở thành lực cản. Quốc gia có năng lực chuyển đổi không chờ đến khi động lực tăng trưởng suy giảm rõ rệt mới tìm kiếm động lực thay thế, mà phải chuẩn bị những nền tảng mới ngay khi nhận thấy các lợi thế hiện tại đang dần thu hẹp. Điều này đặc biệt quan trọng đối với Việt Nam. Những lợi thế về lao động, chi phí, mở cửa thương mại, thu hút đầu tư và tham gia chuỗi giá trị toàn cầu đã tạo nền tảng quan trọng cho tăng trưởng. Nhưng thành công cũng có thể tạo ra bẫy quán tính phát triển: những phương thức từng hiệu quả dễ tiếp tục được sử dụng ngay cả khi điều kiện phát triển đã thay đổi.

Vượt qua bẫy quán tính phát triển đòi hỏi sự điều chỉnh đồng bộ trong tư duy phát triển, thể chế, mô hình sản xuất, phương thức quản trị, ứng dụng công nghệ và phân bổ nguồn lực.

Nếu nguồn lực vẫn chủ yếu chảy vào những khu vực có khả năng tạo ra kết quả trước mắt nhưng hiệu quả sử dụng và tiềm năng tăng năng suất dài hạn thấp, nền kinh tế vẫn có tăng trưởng nhưng khó tạo ra bước chuyển về chất. Ngược lại, nếu nguồn lực được phân bổ hiệu quả hơn vào các ngành, lĩnh vực có năng suất cao, công nghệ tiên tiến và khả năng cạnh tranh quốc tế, quá trình chuyển dịch cơ cấu sẽ tạo thêm động lực tăng trưởng.

Vì vậy, năng lực chuyển đổi không chỉ là khả năng thay đổi công nghệ, mà còn là khả năng thay đổi phương thức nền kinh tế tạo ra giá trị. Trong công nghiệp, đó là quá trình chuyển từ gia công, lắp ráp sang các công đoạn có giá trị gia tăng cao hơn. Trong doanh nghiệp, đó là chuyển từ cạnh tranh chủ yếu bằng chi phí sang cạnh tranh bằng chất lượng, công nghệ, thương hiệu và đổi mới. Trong phát triển nguồn nhân lực, đó là chuyển từ lợi thế về số lượng lao động sang khả năng tạo ra giá trị cao. Trong quản trị quốc gia, đó là chuyển từ xử lý những vấn đề hiện tại sang chủ động kiến tạo môi trường để những năng lực mới hình thành và phát triển.

Nền kinh tế có thể tăng trưởng nhanh trong nhiều năm nhờ các động lực sẵn có nhưng không tạo được năng lực chuyển đổi tương xứng. Khi những động lực đó suy giảm, khả năng duy trì tăng trưởng sẽ phụ thuộc vào việc nền kinh tế có kịp hình thành các động lực mới hay không. Vì thế, năng lực chuyển đổi phải trở thành năng lực thường trực của nền kinh tế, chứ không chỉ là phản ứng trước những khó khăn nhất thời.

Thước đo năng lực chuyển đổi không phải là số lượng chính sách đã ban hành, công nghệ đã ứng dụng hay chương trình đã triển khai. Điều quan trọng hơn là sau mỗi giai đoạn phát triển, nền kinh tế đã hình thành được những năng lực sản xuất, công nghệ, quản trị và cạnh tranh mới nào. Với cách tiếp cận đó, vượt qua bẫy thu nhập trung bình chính là quá trình chuyển đổi năng lực phát triển của quốc gia.

Từ lợi thế chi phí sang lợi thế năng lực

Trong nhiều thập kỷ qua, lợi thế cạnh tranh của Việt Nam gắn với nguồn lao động dồi dào, chi phí tương đối thấp, khả năng thu hút đầu tư và mức độ hội nhập sâu vào kinh tế thế giới. Những lợi thế này đã giúp Việt Nam trở thành điểm đến quan trọng của các dòng vốn đầu tư và tham gia sâu hơn vào chuỗi sản xuất toàn cầu.

Tuy nhiên, lợi thế chi phí có giới hạn. Khi thu nhập tăng, tiền lương và các chi phí sản xuất khác tăng lên, trong khi những quốc gia khác có thể cung cấp điều kiện sản xuất tương tự với chi phí thấp hơn, lợi thế này sẽ dần suy giảm. Nếu không kịp tạo ra những lợi thế mới, thành công của giai đoạn trước có thể trở thành giới hạn của giai đoạn tiếp theo. Vì vậy, Việt Nam cần sử dụng những lợi thế hiện có làm bàn đạp để hình thành lợi thế cạnh tranh ở trình độ cao hơn.

Lợi thế chi phí có thể giúp doanh nghiệp được lựa chọn, nhưng lợi thế năng lực mới quyết định khả năng doanh nghiệp trụ vững, phát triển và tiến lên trong chuỗi giá trị.

Lợi thế năng lực được tạo nên bởi năng suất, công nghệ, chất lượng sản phẩm, năng lực quản trị, khả năng đổi mới, khả năng đáp ứng tiêu chuẩn quốc tế và năng lực tạo ra sản phẩm, dịch vụ có giá trị gia tăng cao. Điều này càng quan trọng trong bối cảnh chuỗi cung ứng toàn cầu đang thay đổi nhanh chóng. Việt Nam cần tiếp tục thu hút hoạt động sản xuất của các nhà đầu tư nước ngoài và phải từng bước nâng tỷ lệ giá trị được tạo ra trong nước; không chỉ tham gia chuỗi giá trị mà phải nâng vị trí trong chuỗi; không chỉ xuất khẩu nhiều hơn mà phải tạo ra giá trị gia tăng cao hơn từ mỗi sản phẩm và đơn hàng xuất khẩu.

Muốn nâng vị trí trong chuỗi giá trị, Việt Nam phải tăng khả năng tạo ra giá trị ngay trong các hoạt động sản xuất và xuất khẩu. Điều đó đòi hỏi nền kinh tế không chỉ tiếp cận công nghệ tiên tiến mà phải từng bước hình thành năng lực công nghệ của chính mình. Có công nghệ tiên tiến không đồng nghĩa với có năng lực công nghệ. Năng lực này chỉ thực sự hình thành khi doanh nghiệp có khả năng hấp thụ, làm chủ, cải tiến và từng bước sáng tạo dựa trên công nghệ đã tiếp nhận.